Z cyklu Polskie Losy - profesor geologii Stanisław Zuber

Warszawa, 28 sierpnia 2011 r.

Autor: Afrim Imaj

O tragicznym losie polskiego profesora Stanisława Zubera, odkrywcy albańskich złóż ropy naftowej w Kuçovë [Kuczowa] i Patos, opowiada w rozmowie z gazetą „Panorama” Arqile Teta*, autor monografii „Profesor Stanisław Zuber – życie i dzieło” [Profesor Stanisllav Zuber – jeta dhe vepra], wydanej w Tiranie w 2010 roku.
alt
Profesor Stanisław Zuber

W swojej książce pisze Pan o prof. Zuberze jako „ojcu albańskiej geologii naftowej”. Co Pan rozumie przez to określenie?
Profesor Zuber, jeden z koryfeuszy europejskiej nauki, pracował w Albanii w latach 1927-1947. Prowadził szereg niezwykle ważnych badań z zakresu geologii regionalnej, tektoniki, a zwłaszcza poszukiwań złóż ropy naftowej i gazu, które zaowocowały odkryciem głównych i eksploatowanych do dziś albańskich pól naftowych - Kuçova i Patos-Marinza. Jego mapy nadal nie straciły aktualności, jak tektoniczna mapa Albanii w skali 1:4000 000, geologiczna mapa Albanii w skali 1:200 000 i mapa minerałów Albanii w skali 1:300 000. Profesor Zuber był wybitnym badaczem i odkrywcą, jak też autorem dziesiątków artykułów i prac naukowych, które rozsławiły go poza granicami Europy. Do jego wielkich dzieł należy Muzeum Geologii w Kuczowie (Kucova), które sam zaprojektował i zbudował z zamiarem prezentacji geologii całego obszaru bałkańskiego. Zuber, jako jeden z nielicznych geologów swojego czasu, perfekcyjnie znał strukturę geologiczną zarówno Bałkanów, jak i Apeninów.

Dlaczego po II wojnie światowej nowa władza zanegowała wkład profesora Zubera?
Było coś absurdalnego w tym, jak władza komunistyczna traktowała osiągnięcia polskiego profesora. Przez prawie pół wieku, pod groźbą kary, nie wolno było wymieniać jego nazwiska, ani cytować jego dzieł, on sam zaś został uznany za reakcjonistę i sabotażystę.

Co się stało z pracami Profesora po jego śmierci?
Profesor Zuber posiadał niezwykle bogate archiwum. Po jego śmierci cały dorobek (artykuły, relacje, wspomnienia, opisy, szkice, przekroje, rysunki, a nawet wielkie mapy, nadbitki z artykułami drukowanymi w różnojęzycznych czasopismach) wyrzucono z mieszkania na pastwę losu. W ten sposób sprofanowano pracę i pot, zniszczono twórczą myśl, zmasakrowano naukową spuściznę „Wielkiego Zubera”.
Jeszcze gorszy los spotkał Muzeum Geologiczne tworzone przez Zubera z wielkim trudem przez 20 lat. Wszystkie eksponaty i kolekcje, posegregowane według naukowych kryteriów, mapy, szkice, rysunki spalono, albo wyrzucono jako bezwartościowe. Sale Muzeum zamieniono na miejsca rozrywki i zabawy. Jednakże dzieł Zubera całkowicie nie wytrzebiono. Wiele rękopisów rozsianych po różnych urzędach i instytucjach przetrwało. Niektóre ukryły i przechowywały prywatne osoby wbrew urzędowemu zakazowi, aby prac „wroga” nie czytać i nie cytować, ponieważ zawierają błędy ideologiczne i sprzeczne z uniwersalnymi prawami materializmu dialektycznego koncepcje „idealistyczno-metafizyczne”.

Czy inni badacze interesowali się materiałami Zubera?
Zainteresowanie jego materiałami było nieustanne, choć nielegalnie. Interesowali się nimi naukowcy zagraniczni, którzy doskonale znali rangę profesora i wartość jego archiwum. Są świadkowie, którzy twierdzą, że to, co pozostało z archiwum załadował na ciężarówkę i wywiózł do Związku Radzieckiego pewien inżynier, pierwszy radziecki geolog, który przybył do Albanii. Istnieją też hipotezy, że wiele prac naukowych polskiego profesora zostało nielegalnie wywiezionych do Belgradu. Także tę niewielką liczbę dokumentów, które dałoby się uratować przed absurdalną inkwizycją w latach 70., spalono na rozkaz, podobnie jak materiały innych zagranicznych naukowców, które wycofano z obiegu, jakby nigdy nie istniały. Taki los spotkał także wszystkie teksty odwołujące się do tych materiałów.

Badał Pan biografię Zubera, jakie były główne przyczyny jego uwięzienia i skazania tuż po wojnie?
Ten problem należy widzieć w kontekście ówczesnych czasów. Profesor Zuber padł ofiarą kampanii represji przeciwko znacznej części intelektualistów wykształconych na Zachodzie, w tym także cudzoziemców, którzy pozostali w powojennej Albanii. To był okres masowych aresztowań, politycznych sądów, wyroków śmierci, fabrykowanych procesów „wrogów” i „sabotażystów”, podejrzanych przepadających bez wieści w nigdy niewyjaśnionych okolicznościach. Machina tego niesłychanego terroru zgarnęła także profesora Zubera. Latem 1947 roku trafił do aresztu śledczego. Wpierw oskarżono go o to, że jest „agentem amerykańskiego wywiadu” i wraz z inżynierem Riza Alizotim są „głównymi organizatorami spisku w nafcie”, ponieważ są „jedynymi wysokimi specjalistami w przemyśle naftowym w Albanii” Potem uznano go za niemieckiego agenta (wykorzystując fakt, że jego żona była z pochodzenia Niemką; zginęła w Kuçovë w 1943 r. podczas alianckich bombardowań), współpracownika włoskich okupantów, angielskiego szpiega itp.

Mówi się, że profesor Zuber został uwięziony dlatego, że ukrył miejsca, w których znajdują się w naszym kraju złoża złota...
Udokumentowane w aktach oskarżenie, że Zuber poproszony o wskazanie miejsc, gdzie znajduje się złoto ”zachowuje się konspiracyjnie i arogancko” jest najcięższe i jednocześnie najbardziej absurdalne. Wszystko w tej głupiej historii wiązało się z pewnym przypadkowym wydarzeniem. Profesor Zuber zapytany pod koniec 1946 roku przez partyjnego funkcjonariusza, gdzie znajdują się złoża złota, odpowiedział nieostrożnie: „Albania posiada złoto, ale na jego wydobycie trzeba wydać sumę dziesięciokrotnie przewyższającą wartość tego złota”. Na tę wypowiedź powołał się śledczy dzień przed śmiercią Profesora.

W jakich okolicznościach umarł profesor Zuber?
O tym, co się działo z profesorem w ostatnich chwilach dowiedzieliśmy się dopiero w latach 90. Wcześniej na wszystkie oficjalne zapytania strony polskiej nadchodziły z Albanii mętne odpowiedzi. Raz mówiono o zawale, innym razem o wylewie. Dopiero znany pisarz Petro Marko, który dzielił celę z Zuberem w noc jego śmierci, opowiedział, co się wtedy wydarzyło. Profesor Zuber umarł w wyniku nieludzkiego pobicia przez strażnika w areszcie śledczym w Tiranie. Nie było procesu, nie było sądu...

W latach 90. profesor Zuber został odznaczony medalem „Męczennik za Demokrację”.

alt
Dekret przyznający profesorowi
medal "Męczennik za Demokrację"

Na początku lat 90. zaczęto mówić otwarcie o tragedii profesora Zubera. Petro Marko nie był w stanie w jakikolwiek sposób mu pomóc, ale miał ten „przywilej”, że zanotował w pamięci cały koszmar tego słotnego jesiennego wieczoru w roku 1947. Z opóźnieniem, wielkim opóźnieniem, dopiero po upadku reżimu komunistycznego Marko opowiedział o tym, co się stało ze Stanisławem Zuberem. **

Opowieść Petro Marko

Widziałem, jak umarł Zuber

Wiszę powieszony za ręce związane łańcuchem ciążącym mi na ramionach, palcami stóp dotykając ziemi. Tortura, jakiej nie doznało moje ciało ani w więzieniu reżimu króla Zogu, ani faszystowskiego okupanta. Tak torturowano mnie wiosną ’47 w mojej Albanii, dla wyzwolenia której poświęciłem wszystkie marzenia mojej młodości. Pewnego dnia otwierają się drzwi i strażnicy brutalnie wpychają do środka starca wyglądającego jak Gandhi. To nie była skóra i kości. To był człowiek. Podniósł głowę z ziemi, zobaczył mnie i powiedział: „Petro Marko, tutaj?! Był pan moją nadzieją. Chciałem wysłać do pana list, aby wyjaśnił pan tym na górze moją sytuację. Jestem niewinny!” Od razu zapytałem: ”Kim pan jest?”. Jestem profesor Zuber”, odpowiedział.

Mówił po albańsku z obcym akcentem. W jednej chwili przypomniałem sobie, kiedy po raz pierwszy usłyszałem o tym światowej sławy geologu. Było to przed paroma miesiącami, kiedy znalazłem się w ekipie, która w rejonie Kopliku koło Szkodry poszukiwała źródeł wody pitnej. W jej skład wchodził Nako Spiru i nasz znany geolog Andrea Xenga. Pamiętam, że tego dnia Andrea długo opowiadał mi o wybitnym geologu, który w tym czasie był rządowym doradcą.

Któregoś dnia, jednego z tych niezliczonych, długich w celi, Zuber wrócił z przesłuchania słaniając się na nogach i powiedział: „Torturują mnie, chcą, abym za wszelką cenę przyznał się, że jestem agentem. Koniecznie chcą wiedzieć, jaki miałem cel w tym, aby na mapie geologicznej Albanii nie zaznaczać złóż złota. Powiedziałem im: jest trochę złota, ale potrzeba 20 razy więcej złota, aby te minimalną ilość wydobyć z ziemi. Dla jakiego kraju mogłem zachować tę śmieszną ilość?! Mówił, a ja słuchałem uważnie. Jakże bolesne było patrzeć na tego starszego mężczyznę zamienionego w szkielet. Bił się dłonią w wyschniętą pierś i mówił: Chcę żyć, chcę wrócić do mojej Polski!

Choć sam byłem torturowany, czułem moralną odpowiedzialność za tego polskiego obywatela o wielkiej kulturze, traktowanego po barbarzyńsku. Jeszcze do dziś jestem głęboko wstrząśnięty jego tragicznym końcem. Profesor leżał na zimnym betonie i coś mruczał, jakby prowadził wykład. W pewnym momencie otwierają się drzwi i staje w nich potężnie zbudowany strażnik.
- Kto to jest, co to za szmata? – pyta.
- To geolog – wyjaśniam.
- Co to jest geolog?!
Na to pytanie odpowiada Zuber.
- To człowiek, który zajmuje się odkrywaniem bogactw pod ziemią.
- Strażnik roześmiał się głośno, podszedł do niego, kopnął go w głowę ciężkim żołnierskim buciorem i rechocząc, rzucił:
- Idź więc pod ziemię i znajdź dla nas trochę tego bogactwa!
Natychmiast zamknąłem oczy, aby nie widzieć tej sceny. Trzasnęły drzwi, zamknięte po chwili na zasuwę. Przywiązany do łańcucha nie mogłem się ruszyć, aby pomóc profesorowi. Kiedy otworzyłem oczy, zobaczyłem, że leży nieruchomo z rozrzuconymi rękami i nogami, a z ust cieknie mu strużka krwi. Wielki Zuber nie żył.

alt
Popiersie Stanisława Zubera

*
Arqile Teta, m.in. autor "Fjalori Polonisht-Shqip; Słownik polsko-albański", Tirana 2007.

**
Petro Marko, Przestępstwo przeciwko kulturze światowej, gazeta Republika, 14.04.1991

Afrim Imaj: Si u zhduk në Tiranë profesori i shquar Zuber Stanisllav,
Panorama 19.08.2011
Tłum. i red. całości
Dorota Horodyska


Więcej o prof. Stanisławie Zuberze zobacz:

Biogram w Wikipedii
pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Zuber_(geolog)

Ajet Mezini, Stanislav Zuber dhe gjenocidi komunist, Gazeta Shqiptare 14 IX 2008.
www.gazetakritika.net/Forumi/index.php

Arqile Teta, 2008, Profesor Stanisław Zuber wybitna postać geologii. Vivat Akademia, Periodyk Akademii Górniczo-Hutniczej dla Absolwentów AGH, nr 1, s. 23- 25, kwiecień 2008, Kraków.
vivat.agh.edu.pl/index.php


Towarzystwo Polsko-Albańskie
05-805 Otrębusy
ul. Spacerowa 17
 
Konto:

Towarzystwo Polsko-Albańskie
58 2130 0004 2001 0741 4378 0001
Volkswagen Bank Polska S.A.

 

Dziś47
W tygodniu566
W miesiącu4071
Wszystkie131520

środa, 16, styczeń 2019
DMC Firewall is a Joomla Security extension!